Menopoz tedavisi ne demek?
“Menopoz tedavisi” diye aranan şey aslında menopozun kendisi değil, onun getirdiği belirtilerdir. Menopoz, son adetten 12 ay sonra söylenen, yaşamın doğal bir evresidir; bir hastalık gibi ortadan kaldırılmaz. Ama sıcak basması, gece terlemesi, bölünen uyku, ruh hâli dalgalanmaları ya da vajinal kuruluk gündelik hayatı ciddi biçimde zorlayabilir. NHS, bazı kişilerin hayatını belirgin biçimde etkileyen çok sayıda belirti yaşadığını, bazılarının ise çok az belirti yaşadığını ya da hiç yaşamadığını söyler (NHS, Symptoms).
Bu yüzden seçenekler kişiden kişiye değişir. Hiçbir şey yapmamak, yalnız yaşam düzenini değiştirmek ya da bir reçeteli seçeneği hekimle birlikte değerlendirmek, her biri geçerli bir yoldur. Bu sayfa seçenek türlerini başlık düzeyinde anlatır; hangisinin sana uygun olduğu bir hekim kararıdır.
Menopoz belirtileri için hangi seçenek türleri var?
NHS menopoz ve perimenopoz için seçenekleri hormonal seçenekler ve hormonal olmayan seçenekler olarak iki ana başlıkta toplar; bilişsel davranışçı terapiyi de bunların arasında anar (NHS, Treatment). Yaşam düzeni değişiklikleri ise hepsine eşlik eden zemindir.
Yaşam düzeni değişiklikleri
NHS, belirtilere yardımcı olabilecek adımlar arasında düzenli uyku alışkanlığını, düzenli egzersizi, özellikle kemikleri güçlendiren ağırlık taşıyan hareketleri, gece serin bir yatak odasını ve baharatlı yemek, kafein, sıcak içecek, sigara ve alkolü azaltmayı sayar; aynı dönemi yaşayan kişilerle konuşmanın da iyi gelebildiğini ekler (NHS, Things you can do). The Menopause Society de sıcak basmaları için düşük riskli yaşam tarzı adımlarının yardımcı olabildiğini belirtir (The Menopause Society, Hot Flashes). Bunlar tek başına her belirtiyi ortadan kaldırmaz, ama diğer seçeneklerin de zeminidir.
Hormonal seçenekler
Hormon tedavisi, azalan hormonların yerine konmasına dayanan seçenekler grubudur. NHS, hangi türün konuşulacağının hâlâ adet görüp görmediğine ve rahminin alınıp alınmadığına göre değiştiğini belirtir ve bu konuyu bir doktor, hemşire ya da eczacıyla konuşmayı söyler (NHS, Treatment). Yararı ve riski kişiye göre değiştiği için bu seçenek her zaman hekimle birlikte, sağlık öyküne bakılarak değerlendirilir.
Hormonal olmayan reçeteli seçenekler
NHS, hormonal seçenek belirtilere yetmediğinde, kişi için uygun olmadığında ya da kişi bunu istemediğinde hormonal olmayan reçeteli seçeneklerin bulunduğunu belirtir. Bunların bir kısmı sıcak basması ve gece terlemesini, bir kısmı çökkünlük ya da kaygı gibi ruh hâli belirtilerini hedefler (NHS, Treatment). Hangisinin uygun olduğu, kullandığın diğer ilaçlar ve sağlık durumun göz önüne alınarak hekim tarafından değerlendirilir.
Psikolojik destek: bilişsel davranışçı terapi
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünce ve davranış kalıplarıyla çalışan, belirli sayıda seanstan oluşan bir konuşma terapisidir. NHS, BDT’nin çökkün ruh hâli ve kaygıda yardımcı olabildiğini, sıcak basması ve uyku sorunlarıyla baş etmeyi de kolaylaştırabildiğini belirtir (NHS, Things you can do). The Menopause Society de BDT’yi ve klinik hipnozu sıcak basmaları için reçetesiz seçenekler arasında sayar (The Menopause Society, Hot Flashes).
| Seçenek türü | Neyi hedefler | Kiminle konuşulur |
|---|---|---|
| Yaşam düzeni değişiklikleri | Tetikleyicileri azaltmak, uyku, kemik ve genel sağlık | Aile hekimi; kendi belirti kaydın |
| Hormonal seçenekler | Sıcak basması, gece terlemesi gibi belirtileri hafifletmek | Kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ya da aile hekimi |
| Hormonal olmayan reçeteli seçenekler | Sıcak basması, gece terlemesi ya da ruh hâli belirtileri | Hekimin |
| Bilişsel davranışçı terapi | Sıcak basmasıyla baş etme, uyku, kaygı, çökkünlük | Psikolog ya da ruh sağlığı uzmanı |
Menopoz tedavisinde kararı kim verir?
Kararı sen ve hekimin birlikte verirsiniz. NHS, seçenekleri bir doktor, hemşire ya da eczacıyla konuşmayı söyler (NHS, Treatment). The Menopause Society de kişinin ve hekiminin, sağlık öyküsüne göre yararı ve riski birlikte tartması gerektiğini; belirtilerin şiddeti, kişinin tercihleri ve maliyetin de bu kararda yer aldığını belirtir (The Menopause Society, Hormone Therapy).
Hekimin genellikle şunlara bakar:
- Yaşın ve menopozdan bu yana geçen süre. The Menopause Society, menopozdan sonraki ilk 10 yıl içinde ya da 60 yaşın altında olmanın yarar-risk dengesinde göz önüne alınan etkenler arasında olduğunu belirtir.
- Belirtilerinin türü ve şiddeti. Hafif ve ara sıra olan belirti ile uykunu her gece bölen belirti aynı biçimde ele alınmaz.
- Kişisel ve ailevi sağlık öykün.
- Kullandığın diğer ilaçlar ve takviyeler.
- Senin tercihlerin. Hiçbir seçenek sana rağmen seçilmez.
Hangi durumlarda hekim ayrıca değerlendirir?
Bazı sağlık öykülerinde hormonal seçenekler uygun olmayabilir ya da daha dikkatli bir değerlendirme gerekir. Kaynakların öne çıkardığı başlıca durumlar şunlardır:
- Meme kanseri öyküsü: The Menopause Society, meme kanseri riskini hormon tedavisinin yarar-risk değerlendirmesinde tartılan başlıca etkenler arasında sayar. Meme kanseri geçirmiş kişilerde hormonal seçenekler uygun olmayabilir; bunu hekim değerlendirir.
- Pıhtı öyküsü ya da pıhtı riski: The Menopause Society, pıhtı riskinin hormonun alınış biçimine göre değişebildiğini belirtir; pıhtı geçirmiş ya da risk taşıyan kişilerde hangi seçeneğin uygun olduğu hekimce değerlendirilir.
- İnme öyküsü ya da riski: The Menopause Society, inme riskinin de yarar-risk değerlendirmesinde yer aldığını belirtir (The Menopause Society, Hormone Therapy).
Bu durumlardan biri sende varsa, bu “hiçbir seçeneğin yok” demek değildir. Hormonal olmayan seçenekler, psikolojik destek ve yaşam düzeni değişiklikleri yine konuşulabilir. Sağlık öykünü randevuda eksiksiz anlatman bu yüzden önemlidir.
Menopoz tedavisiyle ilgili yaygın yanlış inanışlar
“Hormon tedavisi kilo aldırır.” The Menopause Society, hormon tedavisinin kilo alımıyla ilişkili olmadığını belirtir; orta yaşta kilo artışının yaygın olduğunu ve yaşlanma ile hormon değişimleriyle bağlantılı olduğunu ekler (The Menopause Society, Hormone Therapy). Bu dönemde kilonun neden değiştiğini menopozda kilo alma yazısında anlattık.
“Kişiye özel hazırlanan hormonlar daha doğal ve daha güvenlidir.” The Menopause Society, kişiye özel hazırlanan hormonların onaylı ürünlerden daha güvenli ya da daha etkili olmadığını ve yazılan miktarı içermeyebileceğini belirtir (The Menopause Society, Hormone Therapy).
“Bir kez karar verdin mi değişmez.” The Menopause Society, seçeneklerin hâlâ gerekli olup olmadığının dönem dönem yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ve çoğu kişide sıcak basmalarının zamanla azaldığını belirtir (The Menopause Society, Hot Flashes).
Menopoz randevusunda hekime sorulacak 8 soru
- Belirtilerim menopoz geçişiyle mi uyumlu, yoksa başka bir neden araştırılmalı mı?
- Benim durumumda hangi seçenek türleri konuşulabilir?
- Her birinin benim sağlık öyküme göre olası yararı ve riski ne?
- Ailemdeki ya da kendi geçmişimdeki hangi hastalıklar bu kararı etkiler?
- Kullandığım ilaç ve takviyelerle bir etkileşim olabilir mi?
- Yaşam düzenimde hangi değişiklikler belirtilerime katkı sağlayabilir?
- Bir seçeneğin işe yarayıp yaramadığını ne zaman ve nasıl değerlendireceğiz?
- Hangi durumda kontrolü beklemeden yeniden gelmeliyim?
Randevuya belirti kaydı götürmek neden önemli?
Hekiminle seçenekleri konuşurken en değerli bilgi, belirtilerinin gerçek resmidir. Kaç gece terleyerek uyandığını, sıcak basmalarının günde kaç kez olduğunu, uykunun ve ruh hâlinin nasıl seyrettiğini birkaç hafta not etmek, neyi hedeflediğinizi netleştirir ve bir sonraki kontrolde neyin değiştiğini görmeyi sağlar. Nasıl kayıt tutacağını semptom günlüğü nasıl tutulur yazısında, randevuya başka neler götüreceğini doktora gitmeden önce rehberinde bulabilirsin. Sıcak basmasının kendisini ayrıntılı olarak sıcak basması sayfasında anlattık.