Sıcak basması nedir, nasıl hissedilir?

Sıcak basması, üst bedende birden yükselen yoğun bir sıcaklık hissidir. Çoğu kez yüzde, boyunda ve göğüste başlar. Cilt kızarabilir, ter boşalabilir. Basma geçerken bu kez üşüme ve titreme gelebilir. Bazı kişiler aynı anda huzursuzluk, kaygı ya da kalbin hızlandığını hisseder (The Menopause Society, Hot Flashes).

Bir basma çoğu kez 1 ile 5 dakika arasında sürer. Şiddeti kişiden kişiye çok değişir. Hafif bir basmada yalnızca ılık bir dalga hissedersin, terlemezsin. Şiddetli bir basma ise elindeki işi bırakmana yol açabilir (The Menopause Society, Hot Flashes).

Uykuda gelen sıcak basmalarına gece terlemesi denir. Terleyerek, bazen çarşafı ıslatarak uyanırsın. Gece terlemesinin uykuya etkisini ayrı bir sayfada anlattık: Gece terlemesi.

Tıpta sıcak basması ve gece terlemesine birlikte “vazomotor belirtiler” denir. Vazomotor, damarların genişleyip daralmasıyla ilgili demektir.

Neden olur?

Menopoza geçişte yumurtalıkların ürettiği östrojen hormonu azalır ve dalgalanır. The Menopause Society’nin açıklamasına göre bu düşüş, beyinde vücut ısısını ayarlayan bölgeyi etkiler. Sonuçta vücut, ısıdaki çok küçük değişimleri bile aşırı ısınma gibi algılar. Isıyı dışarı atmak için cilt damarları genişler. Ani sıcaklık, kızarma ve terleme buradan gelir (The Menopause Society, MenoNote: Night Sweats).

Ne kadar yaygın?

Sıcak basması ve gece terlemesi, menopoza geçişin en sık bildirilen belirtileridir. The Menopause Society, kadınların yüzde 80’ine varan bölümünün bu belirtileri yaşadığını belirtir (The Menopause Society, Hot Flashes). NHS de sıcak basması ve gece terlemesini menopoz ve perimenopoz belirtileri listesinin başında sayar (NHS, Symptoms).

Türkiye’de Sağlık Bakanlığı da ateş basması ve terlemeyi menopoz döneminin başlıca belirtileri arasında gösterir (HSGM, Menopoz: Doğal Bir Dönem).

Sıcak basmaları adetler hâlâ devam ederken, yani perimenopozda başlayabilir. Perimenopozun ne olduğunu merak ediyorsan şu sayfaya bakabilirsin: Perimenopoz nedir?

Ne kadar sürer?

Bu sorunun tek bir cevabı yok. Kaynaklar farklı aralıklar verir:

  • NHS, menopoz belirtilerinin genellikle 7–9 yıl sürdüğünü, bazen daha uzun devam ettiğini söyler (NHS, Symptoms).
  • The Menopause Society, sıcak basması ve gece terlemesinin ortalama 7–10 yıl sürdüğünü belirtir (The Menopause Society, Hot Flashes).
  • Sağlık Bakanlığı, belirtilerin genellikle 1–2 yıl sürdüğünü, bazen 5–10 yıla kadar uzayabildiğini yazar (HSGM).

Ayrıntılı veri ABD’deki SWAN çalışmasından gelir. Bu çalışma 3.302 kadını yıllarca izledi. Sık sıcak basması yaşayan 1.449 kadında belirtilerin toplam süresi ortanca 7,4 yıl bulundu. Burada “sık”, son iki haftanın en az altı gününde basma yaşamak demek. Son adeti gözlenebilen kadınlarda basmalar son adetten sonra ortanca 4,5 yıl daha sürdü (Avis ve ark., 2015).

Aynı çalışmada başlangıç zamanı belirleyici çıktı. Basmaları adetler hâlâ düzenliyken ya da perimenopozun başında başlayanlarda toplam süre ortanca 11,8 yılı aştı. Basmaları menopozdan sonra başlayanlarda ise ortanca 3,4 yıl sürdü. Daha genç yaş, daha yüksek algılanan stres, belirtilere duyarlılık, çökkünlük ve kaygı belirtileri de daha uzun süreyle ilişkili bulundu (Avis ve ark., 2015).

Bu rakamlar ortalamadır. Senin süren daha kısa ya da daha uzun olabilir. The Menopause Society, belirtilerin çoğu kişide zamanla hafiflediğini ve birkaç yıl içinde geçtiğini belirtir (The Menopause Society, MenoNote: Night Sweats).

Neler tetikleyebilir, kimde daha sık?

The Menopause Society bazı risk etkenlerini sayar. Etnik köken bunlardan biridir. Karın çevresinde daha fazla yağ dokusu, özellikle daha genç kadınlarda ve geçişin erken döneminde sıcak basması olasılığını artırır (The Menopause Society, Hot Flashes).

Bazı şeyler tek tek basmaları tetikleyebilir. Hem The Menopause Society hem NHS alkol, kafein, acılı yiyecekler ve sıcak içecekleri olası tetikleyiciler arasında sayar (The Menopause Society, Hot Flashes; NHS, Things you can do). Herkesin tetikleyicisi aynı değildir. Kendi tetikleyicini bulmanın en kolay yolu, basmaları ve o gün yediğin, içtiğin şeyleri birkaç hafta yan yana yazmaktır.

Başka ne olabilir?

Her sıcaklık dalgası menopoz değildir. The Menopause Society, sıcak basması ve gece terlemesinin menopoz dışında da pek çok nedeni olduğunu vurgular. Aşırı çalışan tiroid bezi, şeker hastalığı, uyku apnesi, mide asidinin yemek borusuna kaçması (reflü), kaygı ve çökkünlük bunlardan bazılarıdır. Bazı enfeksiyonlar ve kan kanserleri gibi daha ciddi nedenler de gece terlemesine yol açabilir (The Menopause Society, MenoNote: Night Sweats).

İlaçlar da önemli bir başlıktır. Bazı antidepresanlar, ağrı kesiciler, steroidler ve kalp ilaçları terlemeyi artırabilir. Yeni bir ilaca başladıktan sonra basmalar ortaya çıktıysa bunu hekimine sor (The Menopause Society, MenoNote: Night Sweats).

Basmalar düzenli adet görürken başladıysa, bir süre kesilip geri döndüyse ya da hormon tedavisi bıraktıktan yıllar sonra ortaya çıktıysa menopoz olası neden değildir. Bu durumda değerlendirme gerekir (The Menopause Society, MenoNote: Night Sweats).

Kendin neyi gözlemleyebilirsin?

Hekime giderken birkaç bilgi çok işe yarar:

  • Basmalar ilk ne zaman başladı?
  • Günde ya da gecede kaç kez geliyor?
  • Ne kadar şiddetli? Elindeki işi bırakmana neden oluyor mu?
  • Gece uyandırıyor mu?
  • Belli bir yiyecek, içecek ya da durumla birlikte mi geliyor?
  • Adetlerin nasıl? Son adetin ne zamandı?
  • Ateş, kilo kaybı ya da boyunda, koltuk altında şişlik var mı?

Bu soruların cevabını aklında tutmak zordur. Birkaç hafta boyunca kısa notlar almak, örüntüyü ortaya çıkarır.

Günlük hayatta neler fark yaratabilir?

NHS bazı genel önerilerde bulunur. İnce ve hafif giysiler giymek, yatak odasını geceleri serin tutmak, stresi azaltmanın yollarını aramak, düzenli hareket etmek ve sağlıklı bir kiloda kalmak bunlar arasındadır. NHS, bilişsel davranışçı terapinin (düşünce ve davranış kalıplarına odaklanan bir konuşma terapisi) de sıcak basmasına yardımcı olabileceğini belirtir (NHS, Things you can do).

The Menopause Society de kilo vermeyi ve bilişsel davranışçı terapiyi düşük riskli seçenekler arasında sayar. Odayı ya da giysiyi serinletmek gibi yöntemlerin kanıtının ise sınırlı olduğunu not eder (The Menopause Society, Hot Flashes). Bu öneriler basmaları her zaman ortadan kaldırmaz, ama günlük hayatı kolaylaştırabilir.

NHS, bitkisel ürünler ya da tamamlayıcı ürünler kullanmadan önce bir hekimle konuşmayı önerir (NHS, Things you can do). Sağlık Bakanlığı da doktora danışmadan menopoz şikâyetleri için ilaç kullanılmamasını öğütler (HSGM). Bu sayfa tedavi seçeneklerini anlatmaz; seçenekleri hekiminle konuşmalısın.

Doktora ne zaman gitmeli, ne sormalı?

NHS, menopoz belirtilerin varsa ve seçeneklerini öğrenmek istiyorsan aile hekimine başvurmanı önerir (NHS, Symptoms). Basmalar uykunu, işini ya da ilişkilerini etkiliyorsa beklemen gerekmez. Tanı için çoğu zaman kan testi de gerekmez: NICE kılavuzuna göre 45 yaş ve üzerinde, yeni başlayan sıcak basmaları adet döngüsündeki değişimle birlikte görülüyorsa hekim perimenopozu laboratuvar testi olmadan, belirtilere bakarak tanımlayabilir (NICE NG23, 1.3.1).

Görüşmede şunları sorabilirsin:

  • Bu basmalar menopoza geçişle uyumlu mu, başka bir neden düşünülmeli mi?
  • Kullandığım ilaçlardan biri terlemeyi artırıyor olabilir mi?
  • Benim durumum için hangi seçenekler var, bunların artıları ve eksileri ne?