Kısaca: tek bir “perimenopoz testi” yok

Perimenopoz, son adetten önceki geçiş dönemidir. Hormonların inişli çıkışlı seyrettiği, adetlerin düzensizleştiği yıllardır. Bu dönemi kesin olarak gösteren tek bir kan tahlili, idrar testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. NHS bunu açıkça yazar: perimenopoz ve menopoz için rutin bir test yoktur; hekim çoğu zaman yaşına ve belirtilerine bakarak değerlendirir (NHS, What are menopause and perimenopause).

Bu, “hiçbir tahlil yapılmaz” demek değildir. Bazı durumlarda hormon tahlili istenir. Bazı durumlarda ise başka hastalıkları dışlamak için tetkik gerekir. Aşağıda hangi testin ne gösterdiğini, neden tek bir sonuca güvenilmediğini ve testin hangi durumlarda gerçekten işe yaradığını bulacaksın.

Kan tahlilinde neye bakılır?

Menopoz sorusuyla en sık konuşulan üç hormon şunlardır:

  • FSH (folikül uyarıcı hormon): Beyindeki hipofiz bezinin salgıladığı, yumurtalıkları uyaran hormondur. Yumurtalıkların yanıtı azaldıkça FSH yükselme eğilimine girer.
  • Östradiol: Yumurtalıkların ürettiği ana östrojen türüdür. Geçiş döneminde bir ölçümde düşük, bir sonrakinde normal çıkabilir.
  • AMH (anti-Müller hormon): Yumurtalıktaki küçük foliküllerin (yumurta keseciklerinin) salgıladığı hormondur. Kalan yumurta rezervi hakkında fikir verir; daha çok doğurganlık değerlendirmesinde kullanılır.

STRAW+10 adı verilen uluslararası evreleme sisteminde bu hormonlar yalnızca “destekleyici” ölçüt olarak geçer. Evreleri belirleyen asıl ölçüt adet düzenidir. Çalışma grubu, destekleyici ölçütlerin yalnızca gerektiğinde kullanılmasını ve tanı için zorunlu sayılmamasını vurgular. AMH için ölçüm yöntemleri standart olmadığından sayısal bir sınır değer de verilmemiştir (Harlow ve ark., 2012).

Neden tek bir testle anlaşılmaz?

Perimenopozda hormonlar düz bir çizgide düşmez; dalgalanır. Bir ay yüksek çıkan FSH, sonraki ay normale dönebilir. NICE kılavuzu, menopoza giden yıllarda FSH’nin kısa sürede bile belirgin biçimde değiştiğini, bu yüzden kan düzeyinin klinik değerlendirmeye yararlı bir katkı yapmadığını belirtir (NICE NG23). İngiltere’deki The Menopause Charity de hormon düzeylerinin saatten saate değişebildiğini, bu nedenle hormon tahlilinin çoğu zaman gerekmediğini yazar.

Bir de ilaç etkisi var. Östrojen ve progestojen içeren kombine doğum kontrol yöntemi ya da yüksek doz progestojen kullanıyorsan FSH sonucu güvenilir olmaz. NICE bu durumda FSH ile menopoz değerlendirmesi yapılmamasını önerir (NICE NG23).

Sonuç olarak tek seferlik “normal” bir tahlil, perimenopozda olmadığın anlamına gelmez. Tek seferlik “yüksek” bir değer de menopoza girdiğini kanıtlamaz.

45 yaş üstünde değerlendirme nasıl yapılır?

NICE NG23’e göre 45 yaşın üzerinde, genel sağlığı iyi ve menopoz belirtileri olan kadınlarda laboratuvar testine gerek yoktur:

  • Sıcak basması, gece terlemesi gibi vazomotor belirtiler (damar genişlemesiyle ilgili ısı belirtileri) ve düzensiz adetler varsa perimenopoz düşünülür.
  • Hormonal doğum kontrolü kullanmayan ve en az 12 aydır adet görmeyen kadında menopoz düşünülür.
  • Rahmi alınmış kişilerde değerlendirme belirtilere göre yapılır.

Aynı kılavuz, bu yaş grubunda menopozu değerlendirmek için şu testlerin kullanılmamasını söyler: AMH, inhibin A ve B, östradiol, antral folikül sayımı (ultrasonla yumurtalıktaki küçük keseciklerin sayılması) ve yumurtalık hacmi ölçümü (NICE NG23). Yani 47 yaşındaysan, adetlerin seyrekleşmişse ve geceleri terleyerek uyanıyorsan, hekimin seni dinleyerek değerlendirme yapabilir. Tahlil sonucu beklemek zorunda değildir.

NICE ayrıca hormonal bir tedavi kullanan kadınlarda, örneğin yoğun adet kanaması için ilaç alanlarda, menopozu anlamanın zor olabileceğini hatırlatır (NICE NG23). Böyle bir durumdaysan bunu hekimine mutlaka söyle.

Hangi durumlarda test istenir?

NICE, FSH testinin yalnızca iki durumda düşünülmesini önerir (NICE NG23):

  • 40–45 yaş arası: Adet döngüsünde değişiklik dahil menopoz belirtileri varsa.
  • 40 yaş altı: Menopozdan şüpheleniliyorsa.

40 yaş altındaki durum ayrıca önemlidir. Burada konu prematür over yetmezliğidir, yani yumurtalıkların 40 yaşından önce işlevini büyük ölçüde yitirmesi. NICE bu tablonun tek bir kan tahliline dayanarak değerlendirilmemesini önerir. Belirtilerle birlikte, 4–6 hafta arayla alınan iki kan örneğinde FSH yüksekliği aranır. AMH’nin bu amaçla rutin kullanılmaması da aynı kılavuzda yer alır (NICE NG23).

The Menopause Society, 40 yaşından genç olup üç ya da daha fazla adetini kaçıran kadınların bir sağlık profesyoneline başvurmasını önerir (The Menopause Society, Premature Menopause). Bu konuyu erken menopoz sayfasında ayrıca anlattık.

Başka hangi tahliller istenebilir?

Hormon testi gerekmese bile hekimin başka nedenleri dışlamak için tahlil isteyebilir. Yorgunluk, çarpıntı, kilo değişimi ve adet düzensizliği yalnızca menopoza özgü belirtiler değildir. The Menopause Charity, hekimin örneğin tiroid bezinin az çalışmasını dışlamak için kan tahlili isteyebileceğini ve tansiyonunu ölçebileceğini belirtir.

Gebelik olasılığı varsa gebelik testi de gündeme gelebilir. Perimenopozda yumurtlama seyrekleşir ama tamamen bitmiş değildir.

Hangi tahlilin neden istendiğini sormak senin hakkın. “Bu tahlil neyi dışlamak için?” sorusu, sonucu doğru yorumlamana yardım eder.

Evde yapılan FSH testleri ne kadar işe yarar?

Eczanede satılan idrar FSH testleri de aynı sınırla karşı karşıyadır: yalnızca o günkü hormon düzeyini yansıtırlar. FSH bu dönemde dalgalandığı için (NICE NG23) tek bir pozitif ya da negatif sonuç, tek başına perimenopozda olup olmadığını söylemez. Sonucu yaşınla, adet düzeninle ve belirtilerinle birlikte değerlendirmek gerekir. Bunu da hekiminle yapmak en doğrusudur.

Ultrason perimenopozu gösterir mi?

Jinekolojik ultrason rahim ve yumurtalıklar hakkında bilgi verir. Kist, miyom ya da polip gibi başka nedenleri araştırmak için istenebilir. Ama 45 yaş üstünde perimenopoz ya da menopoz değerlendirmesi için ultrasonla antral folikül sayımı ve yumurtalık hacmi ölçümü önerilmez (NICE NG23). Yani ultrasonun “temiz” çıkması da, yumurtalıkların küçük görünmesi de tek başına hangi evrede olduğunu söylemez. Ultrason istendiyse, neyi araştırmak için istendiğini sorman sonucu anlamana yardım eder.

Kendin neyi gözlemleyebilirsin?

Madem değerlendirmenin temeli adet düzeni ve belirtiler, en değerli veri senin elinde. STRAW+10 evrelemesi, adet düzenine bakarak iki işarete dikkat çeker. Erken geçişte ardışık döngülerin uzunluğu arasında 7 gün ya da daha fazla fark kalıcı hâle gelir. Geç geçişte ise 60 gün ya da daha uzun süre adet görülmeyen aralar başlar (Harlow ve ark., 2012). Bunları fark etmenin tek yolu tarihleri yazmaktır.

Not etmeye değer olanlar:

  • Her adetin başlangıç ve bitiş tarihi, kanamanın miktarı.
  • Sıcak basması ve gece terlemesinin sıklığı ve şiddeti.
  • Uyku, ruh hâli, unutkanlık gibi değişimler.
  • Kullandığın ilaçlar ve varsa hormonal yöntemler.

Bu kayıt, hekimin tek bir tahlilden göremeyeceği resmi gösterir. Görüşmeye nasıl hazırlanacağını doktora gitmeden önce sayfasında anlattık.