Hekim raporlarında, tahlil sonuçlarında ve makalelerde karşına çıkan menopoz terimlerini burada kısa tanımlarla topladık. Her tanım tek bir net cümleyle başlar, ardından gerektiği kadar açıklama gelir. Terimleri dört grupta bulacaksın.

Menopoz evreleri ve tanımlar

Menopoz

Menopoz, adet döngülerinin kalıcı olarak sona ermesi demektir. Son adetin menopoz olduğu, ancak ardından 12 ay boyunca adet görülmeyince anlaşılır (NHS, Menopause: symptoms).

Perimenopoz

Perimenopoz, menopoz etrafındaki geçiş dönemi demektir. STRAW+10’a göre döngü uzunluklarının değişkenleşmesiyle başlar ve son adetten 12 ay sonra biter (Harlow ve ark., 2012). NHS’e göre bu dönemin belirtileri genellikle 7–9 yıl sürer.

Premenopoz

Premenopoz, ilk adetten perimenopoza kadar uzanan üreme yılları demektir. Günlük dilde bazen perimenopozla aynı anlamda da kullanılır; bu yüzden hangi anlamda geçtiğine dikkat etmek gerekir.

Postmenopoz

Postmenopoz, son adetten sonraki bütün yıllar demektir. STRAW+10 bu dönemin ilk 5–8 yılını hormonların hâlâ değiştiği erken postmenopoz, sonrasını geç postmenopoz olarak ayırır (Harlow ve ark., 2012).

STRAW+10

STRAW+10, kadının üreme yaşamını adet düzenine göre evrelere ayıran uluslararası sınıflama sistemi demektir. 2011’de güncellenmiştir. Evreleri belirleyen asıl ölçüt adet düzenidir; hormon ölçümleri yalnızca destekleyici ölçüttür (Harlow ve ark., 2012).

Erken menopoz

Erken menopoz, adetlerin 45 yaşından önce kalıcı olarak kesilmesi demektir. Ameliyat, kanser tedavisi ya da bilinmeyen nedenlerle olabilir (NHS).

Prematür over yetmezliği (POI)

Prematür over yetmezliği, yumurtalıkların 40 yaşından önce işlevini büyük ölçüde yitirmesi demektir. STRAW+10 bunu 40 yaşın altında 4 ay adet görmeme ölçütüyle tanımlar; eski adıyla erken yumurtalık yetmezliği olarak da anılır (Harlow ve ark., 2012).

Cerrahi menopoz

Cerrahi menopoz, iki yumurtalığın ameliyatla alınmasıyla başlayan menopoz demektir. Hormon üretimi bir anda durduğu için belirtiler genellikle ameliyattan kısa süre sonra başlar. Yalnız rahmin alınması, yumurtalıklar korunduysa menopozu hemen başlatmaz.

Menopozda hormonlar ve testler

FSH

FSH (folikül uyarıcı hormon), beyindeki hipofiz bezinin salgıladığı ve yumurtalıkları uyaran hormon demektir. Yumurtalıkların yanıtı azaldıkça yükselir ama perimenopozda dalgalanır. STRAW+10, geçiş döneminde FSH’nin yüksek ama değişken olduğunu anlatır (Harlow ve ark., 2012). Ayrıntılar FSH ve AMH nedir yazısında.

Östradiol

Östradiol, yumurtalıkların ürettiği ana östrojen türü demektir. Perimenopozda iner çıkar, menopozdan sonraki ilk yıllarda düşer ve sonra düşük düzeyde sabitlenir (Harlow ve ark., 2012).

AMH

AMH (anti-Müller hormon), yumurtalıktaki küçük foliküllerin salgıladığı ve kalan yumurta sayısını yansıtan hormon demektir. Yaşla yumurta sayısı azaldıkça düşer. MedlinePlus’a göre AMH testi menopoza ne zaman girileceğini öngöremez (MedlinePlus, AMH test).

DEXA (kemik yoğunluğu ölçümü)

DEXA, kemiklerdeki kalsiyum ve diğer mineralleri ölçen düşük dozlu bir röntgen yöntemi demektir. Sonuç T skoru olarak verilir. MedlinePlus’a göre menopoz sonrasındaki kadınlarda sonuç değerlendirilirken T skoru kullanılabilir (MedlinePlus, Bone density scan).

Menopozda belirtiler ve durumlar

Vazomotor belirti

Vazomotor belirti, damarların genişleyip daralmasıyla ilişkili ısı belirtileri demektir. Sıcak basması ve gece terlemesi bu gruptadır. STRAW+10’a göre bu belirtiler en çok geç geçiş ve erken postmenopozda görülür (Harlow ve ark., 2012).

Sıcak basması

Sıcak basması, yüzde, boyunda ve göğüste aniden yayılan sıcaklık hissi demektir. NHS’e göre terleme, çarpıntı, kaygı ya da baş dönmesi eşlik edebilir (NHS, Menopause: symptoms). Ayrıntılar sıcak basması yazısında.

Gece terlemesi

Gece terlemesi, uykuda yaşanan ve çoğu zaman uyandıran sıcak basması demektir. Uykuyu böldüğü için gündüz yorgunluğuna ve dalgınlığa yol açabilir.

GSM (genitoüriner menopoz sendromu)

GSM, östrojen eksikliğine bağlı olarak genital bölgede ve idrar yolunda ortaya çıkan belirti ve bulgular bütünü demektir. Kuruluk, yanma, ilişki sırasında ağrı, sık ya da ani idrara çıkma ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları bu tabloya girer. Derlemeler GSM’nin zamanla ilerleyebilen, süreğen bir durum olduğunu vurgular (Valadares ve ark., 2022).

Vajinal atrofi

Vajinal atrofi, östrojen azalmasıyla vajina dokusunun incelip kurulaşması demektir. Eski bir terimdir; bugün idrar yolu belirtilerini de kapsayan GSM teriminin bir parçası sayılır (Valadares ve ark., 2022).

Amenore

Amenore, adet görülmemesi demektir. STRAW+10’da 60 gün ya da daha uzun süren amenore geç geçiş evresinin işaretidir; 12 aylık amenore ise son adetin menopoz olduğunu gösterir (Harlow ve ark., 2012).

Menoraji

Menoraji, aşırı ya da uzun süren adet kanaması demektir. NHS’e göre her 1–2 saatte bir ped değiştirmek, 7 günden uzun süren adet ve yaklaşık 2,5 cm’den büyük pıhtılar işaretler arasındadır. Menopoza yaklaşırken de görülebilir (NHS, Heavy periods).

Postmenopozal kanama

Postmenopozal kanama, son adetten 12 ay geçtikten sonra görülen her türlü vajinal kanama demektir. Az ya da bir kez olsa bile NHS hekime başvurulmasını ister (NHS, Menopause: symptoms).

Menopozda sağlık izlemi

Osteopeni

Osteopeni, kemik yoğunluğunun normalin altında ama osteoporoz sınırının üstünde olması demektir. MedlinePlus’a göre DEXA’da T skorunun -1,0 ile -2,4 arasında olması bu aralığa girer (MedlinePlus, Bone density scan).

Osteoporoz

Osteoporoz, kemiklerin zayıflayıp kolay kırılır hâle gelmesi demektir. DEXA’da T skorunun -2,5 ya da altında olması osteoporozu düşündürür (MedlinePlus, Bone density scan). NHS kemik yoğunluğu kaybını menopoz belirtileri arasında sayar. Ayrıntılar kemik sağlığı ve menopoz yazısında.

Semptom günlüğü

Semptom günlüğü, adet tarihlerinin ve belirtilerin düzenli olarak kaydedildiği not defteri ya da dijital kayıt demektir. Menopoz evrelerini belirleyen asıl ölçüt adet düzeni olduğu için bu kayıt, hekimin tek bir tahlilden göremeyeceği örüntüyü gösterir.

En sık karıştırılan menopoz terimleri

Terim Sık karıştırılan Fark
Perimenopoz Premenopoz Perimenopoz geçiş yılları; premenopoz geçiş öncesi üreme yılları
Menopoz Postmenopoz Menopoz son adet; postmenopoz sonraki bütün yıllar
Erken menopoz Prematür over yetmezliği Sınır yaş 45’e karşı 40
Osteopeni Osteoporoz T skoru -1,0 ile -2,4 arası; -2,5 ve altı

Bu terimleri bilmek neden işine yarar?

Hekimle konuşurken aynı dili kullanmak, kendi durumunu daha net anlatmanı sağlar. Bir raporda “amenore” ya da “vazomotor belirti” yazdığında ne kastedildiğini bilmek, sonucu daha rahat sorgulamanı kolaylaştırır. Bir terimi anlamadıysan hekimine “Bu benim için ne anlama geliyor?” diye sormak her zaman yerindedir. Terimler yalnızca bir çerçevedir; yaşadıklarını en iyi anlatan yine senin kendi gözlemlerin ve kayıtlarındır. Bu sözlüğe dönüp bakmak, randevu öncesi sorularını hazırlarken de işine yarayabilir.