Beyin sisi neye benzer?

“Beyin sisi” tıbbi bir tanı değil, bu dönemde pek çok kişinin yaşadığı zihinsel bulanıklığı anlatan bir ifadedir. Konuşurken bildiğin bir kelimenin aklına gelmemesi, tanıdık birinin adını hatırlayamamak, odaya girip neden girdiğini unutmak, bir yazıyı okurken dikkatinin dağılması ya da aynı anda birkaç işi yürütmekte zorlanmak bunun tipik örnekleridir.

The Menopause Society’ye göre orta yaştaki kadınların yüzde 40–60’ı unutkanlık, odaklanma güçlüğü, kelimeleri ve isimleri hatırlayamama gibi bilişsel (düşünme ve hafızayla ilgili) belirtiler bildirir (The Menopause Society, Perimenopause). NHS bunu “hafıza ve odaklanma sorunları, beyin sisi” başlığıyla menopoz belirtileri arasında sayar; TJOD’un listesinde de unutkanlık yer alır (NHS, Symptoms; TJOD).

Bu değişiklikler çoğu zaman en çok kişinin kendisi tarafından fark edilir. SWAN çalışmasının yazarları da ölçülen test sonuçlarının, kadınların bu dönemde algıladıkları hafıza güçlükleriyle uyumlu olduğunu belirtir (Greendale ve ark., 2009). Yani yaşadığın şey hayal ürünü değildir.

Neden olur?

Uluslararası Menopoz Derneği’nin 2022 tarihli uzman belgesi, orta yaştaki kadınların menopoza geçişte bilişsel işlevlerinde sık sık değişiklik yaşadığını belirtir ve östrojenin ve menopoz belirtilerinin bu değişikliklerdeki rolünü inceler (Maki ve Jaff, 2022). The Menopause Society’ye göre orta yaştaki bilişsel işlev; menopozun evresinden, uykudan ve ruh hâlindeki değişikliklerden etkilenir (The Menopause Society, Mental Health).

Yani beyin sisinin tek bir nedeni yoktur. Hormon dalgalanması, gece terlemeleriyle bölünen uyku ve çökkün ruh hâli birbirini besleyebilir. NHS de hafıza ve odaklanma sorunlarının uyku sorunları olduğunda ve çok yorgun hissettiğinde daha kötü gelebileceğini belirtir (NHS, Symptoms).

Normal mi, ne kadar sürer?

The Menopause Society’ye göre geçiş döneminde ve sonrasındaki yıllarda odaklanma ve hatırlama yakınmaları yaygındır. Orta yaştaki tipik değişiklikler belirsiz ve hafiftir (The Menopause Society, Mental Health).

Bu değişikliklerin geçici olabileceğine dair umut verici bir bulgu da var. SWAN çalışmasında 2.362 kadın 4 yıl boyunca düzenli aralıklarla bilişsel testlerden geçirildi. Normalde aynı testler tekrarlandıkça puanlar biraz yükselir, çünkü insan testi “öğrenir”. Perimenopozdaki kadınlarda bu öğrenme etkisi görülmedi; yani bu dönemde yeni bilgiyi eskisi kadar iyi öğrenemediler. Menopozdan sonra ise performans menopoz öncesi düzeye döndü. Araştırmacılar bu bulgunun, geçişe bağlı bilişsel güçlüklerin sınırlı bir süreyle kalabileceğini düşündürdüğünü belirtir (Greendale ve ark., 2009).

Yine de ne kadar süreceği kişiden kişiye değişir. Uluslararası Menopoz Derneği’nin belgesi, bu değişikliklerin süresinin ve ağırlığının hekimle birlikte değerlendirilmesi gereken konular olduğunu vurgular ve hekimlerin kadınlara bu deneyimin yaygın olduğunu anlatmasının önemine dikkat çeker (Maki ve Jaff, 2022).

Demans mı? Endişelenmeli miyim?

Unutkanlık başlayınca pek çok kişinin aklına ilk gelen soru budur. Uluslararası Menopoz Derneği’nin belgesi de kadınların bu değişikliklerin daha ciddi bir bilişsel hastalığın başlangıcı olup olmadığından endişe ettiğini belirtir (Maki ve Jaff, 2022).

Kaynakların bu konudaki mesajı açıktır: orta yaşta demans çok nadirdir (The Menopause Society, Perimenopause). Alzheimer hastalığı 60 yaşından önce çok nadir görülür ve 75 yaş altındakilerin yalnızca küçük bir bölümünde ortaya çıkar (The Menopause Society, Mental Health). Bununla birlikte belirgin değişiklikler mutlaka değerlendirilmelidir, çünkü unutkanlığa katkıda bulunan bazı etkenler ele alınabilir.

Başka ne olabilir?

Unutkanlığın tek nedeni menopoz değildir. NHS hafıza kaybının sık nedenleri arasında stresi, kaygıyı, depresyonu ve uykusuzluğu sayar; hafızadaki bazı değişikliklerin yaşlanmanın doğal bir parçası olabileceğini, nadiren de demans gibi daha ciddi bir durumun işareti olabileceğini belirtir (NHS, Memory loss).

Bu yüzden şunları birlikte düşünmek gerekir:

  • Uyku: Gece terlemesiyle ya da başka nedenlerle bölünen uyku, ertesi gün dikkati ve hafızayı doğrudan etkiler. Ayrıntılar için menopozda uykusuzluk ve gece terlemesi sayfalarına bakabilirsin.
  • Ruh hâli: Çökkünlük ve kaygı odaklanmayı zorlaştırır. Unutkanlığa iki haftadan uzun süren umutsuzluk, ilgi kaybı ve uyku sorunu eşlik ediyorsa bu depresyonun işareti olabilir (The Menopause Society, Mental Health). Ayrıntılar: ruh hâli değişimi ve sinirlilik.
  • Stres ve yük: Aynı anda çok fazla sorumluluk taşımak tek başına da dikkati dağıtır (NHS, Memory loss).

Kendin neyi gözlemleyebilirsin?

“Çok unutkan oldum” duygusu muayenede somutlaştırması en zor şikâyetlerden biridir. Birkaç hafta boyunca şunları not etmek işe yarar:

  • Ne tür unutkanlık yaşadığın: kelime bulamama, isim unutma, yarım kalan işler, randevuları kaçırma.
  • O gece nasıl uyuduğun, gece terlemesi olup olmadığı.
  • Günün genel ruh hâli ve stres düzeyi.
  • Adet döngünün hangi döneminde olduğun.
  • Unutkanlığın işte, evde ya da sosyal hayatta hangi işleri etkilediği.

Birkaç hafta sonra “kötü uyuduğum günlerde mi oluyor?” sorusuna cevap verebilirsin. Kayıt, bir şeyi daha gösterir: unutkanlığın iyi ve kötü günlerle dalgalanıyor mu, yoksa aylar içinde giderek mi artıyor? Uyku ve stresle birlikte iniş çıkış gösteren hafif bir tablo, kaynakların bu dönem için tarif ettiği hafif değişikliklere daha çok benzer. Giderek artan, günlük işleri aksatan ya da yakınlarının da fark ettiği değişiklikler ise beklemeden değerlendirilmelidir (The Menopause Society, Mental Health).

The Menopause Society, yaşa bağlı bilişsel gerilemeye karşı beyin sağlığını destekleyen genel önerilerden söz eder: geniş bir sosyal çevre, bedensel ve zihinsel olarak aktif kalmak, doğal besinlerden zengin, Akdeniz tipi beslenme, sigara içmemek, alkolü sınırlı tutmak ve yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol gibi kalp-damar risklerini azaltmak (The Menopause Society, Mental Health). Bunlar genel sağlık önerileridir; beyin sisini tek başına ortadan kaldırmaları beklenmez.

Doktora ne zaman gitmeli, ne sormalı?

NHS, hafıza sorunları günlük hayatını etkiliyorsa aile hekimine başvurmanı önerir (NHS, Memory loss). The Menopause Society de belirgin hafıza ya da düşünme değişikliklerinin bir sağlık profesyoneline götürülmesini ister (The Menopause Society, Mental Health).

Hekim, unutkanlığa katkıda bulunabilecek ve ele alınabilecek başka etkenleri araştırabilir; bu yüzden belirgin değişiklikleri ertelememek önemlidir (The Menopause Society, Mental Health).

Görüşmede şunları sorabilirsin:

  • Yaşadıklarım perimenopozla uyumlu mu, yoksa başka bir neden araştırmalı mıyız?
  • Uykum ve ruh hâlim bu tabloya ne kadar katkıda bulunuyor?
  • Hangi değişiklikleri görürsem tekrar gelmeliyim?

Yanında unutkanlığın ne zaman başladığını, hangi günlerde arttığını ve uykuyla ilişkisini gösteren notlar olması değerlendirmeyi kolaylaştırır. Bu sayfa herhangi bir ilaç ya da takviye önermez; seçenekleri hekiminle konuşmalısın.